ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )

307

تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى )

مطالب آن را از بسيارى مؤلّفات قديم نقل كرده ولى مطالب فراوان تازه از بلاد غير اسلامى بدان افزوده و در كار تنظيم مطالب مهارتى نشان داده است . و انكار نمىتوان كرد كه مقامى كه پيش نسلهاى بعد ، از عرب و ايرانى و ترك ، از آغاز قرن شانزدهم / دهم ه . در محافل خاورشناسان به دست آورد بر بنيادى محكم تكيه داشت . 58 كتاب جغرافياى وى عنوان سادهء تقويم البلدان دارد و متن آن را به سپتامبر سال 1321 / 721 ه . آماده كرده ، ولى توان گفت كه تا دم مرگ پيوسته بدان مىافزوده است . در كتابخانهء ليدن يك نسخهء خطى هست كه خود ابو الفدا بدان مراجعه كرده است . كتاب دو قسمت نامساوى دارد : اوّلى كه كمتر اصيل است 59 به منزلهء مقدّمه‌اى در كيهان نگارى عمومى است كه شامل اطّلاعات معمولى دربارهء تقسيم زمين ، خط استوا ، هفت اقليم ، معمورهء زمين ، مساحت آن ، و اصطلاحات جغرافياست و گزارشى كوتاه از درياها ، درياچه‌ها ، رودها ، و كوهها دارد و ترتيب كتاب را نيز توضيح مىكند . 60 قسمت دوّم كه مفصّلتر است به نوبهء خود هجده قسمت يا ، به تعبير درستتر ، هجده جدول است كه از مناطق مختلف كه اقليم نيز خوانده مىشود سخن دارد ؛ با اين ترتيب - كه به تفاوت نسخه‌ها اندك اختلافهايى دارد - : بلاد عرب ، مصر ، مغرب ، سودان ، اندلس ، جزاير مديترانه و اقيانوس اطلس ، شمال ( بلاد فرنگ و ترك ) ، شام ، جزيره ، عراق ، خوزستان ، فارس ، كرمان ، سيستان ، سند ( پنجاب ) ، هند ، چين ، جزاير درياى شرقى ، روم ، ( آسياى صغير ) ، ارمنستان ( با ارّان و آذربايجان ) ، عراق عجم ، ديلم ( و گيلان ) ، طبرستان ( مازندران ) ، خراسان ، زابلستان ( و غور ) ، طخارستان ، خوارزم ، و ما وراء النهر . اين شمار در نخستين وهله نشان مىدهد كه فصل بندى ابو الفدا نمودارى دقيق از نفوذ مكتب كلاسيك بلخ است 61 و هم از خلال توجّه خاصّى كه به ايران دارد نفوذ اطلس اسلام را مىتوان ديد ، نيز از اين تقسيم استنباط توان كرد كه چگونه ابو الفدا از تقسيم ادريسى گذشته و به تقسيم مورد قبول جغرافى شناسان قرن دهم گراييده است ؛ يعنى تقسيم به اقاليم فلكى را رها كرده و تقسيم به مناطق جغرافيايى را بهتر دانسته است . 62 ابو الفدا در تعداد و تنظيم منطقه‌ها مبتكر نيست ، اما در ترتيب مطالب مربوط به هر منطقه ابتكاراتى نشان مىدهد . همهء مناطق هجده‌گانه به يك شكل منظّم شده و هر كدام دو قسمت است كه اوّلى شامل بحثى كلّى از منطقه ، اخلاق و عادات مردم ، آثار قديم ، و راههاست ، و تفصيل اين قسمت به ترتيب مساحت و اهمّيّت جغرافيايى يا مطالبى كه دربارهء آن به دسترس ابو الفدا بوده تفاوت مىكند . قسمت دوّم هر منطقه جدولى است كه توضيحاتى از نام بلاد و نقاط مسكون ، مأخذ عرض و طول ، و اقليم نجومى و جغرافيايى آن دارد . املاى نامها دقيق است ، و از هر شهر يك گزارش عمومى مىدهد . 63 ابو الفدا اوّل كسى بوده كه ترتيب جدول را